ACUERDO por el que se ordena la publicación del resumen oficial de la sentencia emitida el 30 de septiembre de 2025, por la Corte Interamericana de Derechos Humanos en el caso "Ascencio Rosario y otros vs. México", en español y en náhuatl.

FÉLIX ARTURO MEDINA PADILLA, Subsecretario de Derechos Humanos, Población y Migración de la Secretaría de Gobernación, con fundamento en los artículos 1o., párrafos primero, segundo y tercero y 133 de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos; 27, fracción VII de la Ley Orgánica de la Administración Pública Federal; 4 de la Ley Federal de Procedimiento Administrativo, así como 3, apartado A, fracción II, 7, fracciones XV y XIX, 42, fracciones I, VI, VII, VIII, XII y XIII y 44, fracciones I, V, VI y VII del Reglamento Interior de la Secretaría de Gobernación, y
CONSIDERANDO
Que conforme al artículo 1o. de la Constitución Política de los Estados Unidos Mexicanos, en el país todas las personas gozan de los derechos humanos reconocidos en la Constitución y en los tratados internacionales de los que el Estado Mexicano sea parte, y todas las autoridades, en el ámbito de sus competencias, tienen la obligación de promover, respetar, proteger y garantizar los derechos humanos, de conformidad con los principios de universalidad, interdependencia, indivisibilidad y progresividad;
Que la Organización de los Estados Americanos (OEA) fue creada en 1948 con el objetivo de lograr en sus estados miembros un orden de paz y de justicia, fomentar su solidaridad, robustecer su colaboración y defender su soberanía, su integridad regional y su independencia. Asimismo, en materia de derechos humanos la Carta de creación de la OEA establece que habrá una Comisión Interamericana de Derechos Humanos que tendrá como función principal, la de promover la observancia y la defensa de los derechos humanos y de servir como órgano consultivo de la organización en esta materia;
Que México se adhirió a la Organización de los Estados Americanos el 5 de mayo de 1948, y desde entonces ha participado de manera activa y comprometida en la gestación y construcción de un Sistema Interamericano de Derechos Humanos, lo que ha llevado a México a suscribir diversos convenios y acuerdos cuya virtud esencial radica en el anhelo de convivir en paz y propiciar el respeto por la soberanía de cada uno de los Estados Parte, el mejoramiento de todos en la independencia, en la igualdad y en el derecho;
Que dentro del conjunto de tratados regionales, firmados y ratificados por el Estado Mexicano en materia de derechos humanos, se encuentra la Convención Americana sobre Derechos Humanos "Pacto de San José de Costa Rica" (CADH), suscrita en la ciudad de San José de Costa Rica el 22 de noviembre de 1969, ratificada por México el 24 de marzo de 1981, la cual sentó las bases para la creación del sistema regional de protección, promoción y defensa de los derechos humanos. Asimismo, dicha Convención determina la integración de la Corte Interamericana de Derechos Humanos (CIDH) que tiene competencia para conocer de los asuntos relacionados con el cumplimiento de los compromisos contraídos por los estados partes en términos de la misma, y ejerce una función contenciosa, dentro de la que se encuentra la resolución de casos contenciosos y el mecanismo de supervisión de sentencias, además de una función consultiva; y la función de dictar medidas provisionales;
Que el 11 de enero de 2012, la Comisión Interamericana de Derechos Humanos recibió la petición presentada por B.J y la organización Abogadas y Abogados para la Justicia y los Derechos Humanos a nombre de la señora Ascencio Rosario y sus familiares, misma que fue admisible de conformidad con el informe No. 144/17 emitido el 26 de octubre de 2017 por dicha comisión, y respecto del cual, el 21 de diciembre de 2021, se aprobó el informe de Fondo No. 400/21, en el cual se llegó a determinadas conclusiones y se formularon diversas recomendaciones al Estado mexicano;
Que el 11 de junio de 2023, la Comisión Interamericana de Derechos Humanos sometió a la jurisdicción de la Corte Interamericana de Derechos Humanos el caso de Rosario Ascencio y otros, respecto a los hechos y violaciones de derechos humanos descritos en el informe de Fondo No. 400/21; debido a la "situación de impunidad" y "necesidad de obtención de justicia y reparación para las víctimas";
Que los días 29 y 30 de septiembre de 2025 en el marco de su 180° Periodo Ordinario de Sesiones, la Corte Interamericana de Derechos Humanos deliberó la Sentencia, y el 16 de diciembre de 2025 mediante audiencia de notificación de Sentencia, la Corte Interamericana de Derechos Humanos hizo del conocimiento al Estado mexicano la sentencia de fecha 30 de septiembre de 2025, sobre el caso "Ascencio Rosario y otros vs. México";
Que el punto resolutivo número 12 de sentencia antes mencionada dispone que el Estado mexicano deberá realizar las publicaciones indicadas en el párrafo 372 de dicha Sentencia, dentro de los seis meses siguientes contados a partir de la notificación del fallo, que consisten en: a) el resumen oficial de la Sentencia elaborado por la Corte, en un tamaño legible, una sola vez en español y en náhuatl, en el Diario Oficial de la Federación y en la Gaceta Oficial de Veracruz; b) la presente Sentencia en su integridad, disponible por un período de al menos un año, en las páginas web del Poder Judicial de la Federación y del Poder Judicial veracruzano; c) la presente Sentencia en su integridad, disponible por un período de al menos un año, en los sitios web oficiales del Gobierno Federal y del Gobierno del estado de Veracruz, de manera accesible al público y d) dar difusión a la Sentencia de la Corte en las cuentas de redes sociales de las anteriores instituciones;
Que en términos de los artículos 27, fracción VII de la Ley Orgánica de la Administración Pública Federal, y 6 fracción XIII del Reglamento Interior de la Secretaría de Gobernación, es facultad de la Secretaría de Gobernación vigilar el cumplimiento de los preceptos constitucionales por parte de las autoridades del país, especialmente en lo que se refiere a los derechos humanos, dictando al efecto las medidas administrativas procedentes;
Que la Subsecretaría de Derechos Humanos, Población y Migración adscrita a la Secretaría de Gobernación, de conformidad con el artículo 7, fracción XII del Reglamento Interior de la Secretaría de Gobernación, es competente para dar cumplimiento al punto resolutivo número 12, de la sentencia emitida el 30 de septiembre de 2025 por la Corte Interamericana de Derechos Humanos en el caso "Ascencio Rosario y otros vs México", en lo relativo a la publicación en el Diario Oficial de la Federación del resumen oficial de la sentencia elaborado por la Corte Interamericana de Derechos Humanos, y
Que en términos del artículo 42, fracciones VI y VIII, del Reglamento Interior de la Secretaría de Gobernación, corresponde a la Unidad para la Defensa de los Derechos Humanos, adscrita a la Subsecretaría de Derechos Humanos, Población y Migración, proponer los mecanismos para el cumplimiento y seguimiento de los compromisos asumidos por el Estado Mexicano en materia de derechos humanos, así como las recomendaciones emitidas por organismos internacionales, por lo cual, a fin de dar cumplimiento a la sentencia dictada por la Corte Interamericana de Derechos Humanos en el caso "Ascencio Rosario y otros vs México", he tenido a bien emitir el siguiente
ACUERDO POR EL QUE SE ORDENA LA PUBLICACIÓN DEL RESUMEN OFICIAL DE LA SENTENCIA EMITIDA EL 30 DE SEPTIEMBRE DE 2025, POR LA CORTE INTERAMERICANA DE DERECHOS HUMANOS EN EL CASO "ASCENCIO ROSARIO Y OTROS VS. MÉXICO", EN ESPAÑOL Y EN NÁHUATL
PRIMERO. En cumplimiento al punto resolutivo 12 de la sentencia emitida el 30 de septiembre de 2025 por la Corte Interamericana de Derechos Humanos en el caso Ascencio Rosario y otros vs. México, se publica el resumen oficial elaborado por dicha institución en español y en náhuatl, que a la letra dice:
CORTE INTERAMERICANA DE DERECHOS HUMANOS(1) *
CASO ASCENCIO ROSARIO Y OTROS VS. MÉXICO
SENTENCIA DE 30 DE SEPTIEMBRE DE 2025
(Excepciones Preliminares, Fondo, Reparaciones y Costas)
RESUMEN OFICIAL EMITIDO POR LA CORTE INTERAMERICANA
El 30 de septiembre de 2025 la Corte Interamericana de Derechos Humanos (en adelante "Corte Interamericana", "Corte" o "Tribunal") dictó Sentencia mediante la cual declaró responsable internacionalmente a los Estados Unidos Mexicanos (en adelante "Estado" o "México") por la violación sexual y graves lesiones perpetradas contra la señora Ernestina Ascencio Rosario (en adelante "señora Ernestina" o "señora Ascencio Rosario"), una mujer indígena náhuatl monolingüe de 73 años, habitante de la Sierra de Zongolica en el estado de Veracruz. La Corte determinó que tal violación fue cometida por agentes estatales y constituyó un acto de tortura. Asimismo, estableció que el Estado incumplió su deber de brindar atención médica oportuna y adecuada. La Corte concluyó que la violación sexual y las graves lesiones, así como la falta de atención médica, causaron la muerte de la señora Ernestina Ascencio Rosario. Además, el Tribunal determinó que México incumplió el de investigar con debida diligencia reforzada estos hechos y garantizar el acceso a la justicia en condiciones de igualdad a los familiares (hijos e hijas) de la señora Ascencio Rosario.
I.     Reconocimiento parcial de responsabilidad internacional
México reconoció parcialmente su responsabilidad internacional por las violaciones identificadas en el Informe de Fondo de la Comisión Interamericana de Derechos Humanos (en adelante "la Comisión"). El Estado aceptó su responsabilidad por la violación de: a) los derechos a la vida y a la salud; b) los derechos a las garantías judiciales, a la protección judicial y a la igualdad, así como las obligaciones de sancionar y erradicar la violencia contra la mujer y investigar los hechos de tortura, y c) el derecho a la integridad personal en perjuicio de los familiares de la señora Ascencio Rosario.
El reconocimiento de responsabilidad del Estado no abordó: i) las alegadas lesiones y actos de deshonra, la violación sexual y la tortura en perjuicio de la señora Ascencio Rosario; ii) la alegada vulneración del derecho de acceso a la información en perjuicio de B.J.; y iii) la alegada violación a la libertad personal de los familiares de la señora Ascencio Rosario.
La Corte valoró el reconocimiento de responsabilidad efectuado y señaló que constituye una contribución positiva al desarrollo del proceso y a la vigencia de los principios que inspiran la Convención Americana.
II.     Excepciones Preliminares
El Estado opuso dos excepciones preliminares relacionadas con la alegada violación del derecho de acceso a la información (artículo 13 de la Convención Americana) en perjuicio de la señora B.J.: i) falta de agotamiento de recursos internos y ii) ausencia de litis.
La Corte desestimó las dos excepciones interpuestas. Respecto de la primera, el Tribunal consideró que, dado que la señora B.J. hizo uso de todos los recursos de la vía administrativa y, posteriormente, de los de la vía judicial para obtener acceso a la Investigación Ministerial sobre la muerte de la señora Ascencio Rosario, no era necesario que presentara recursos adicionales, a efectos de cumplir con el artículo 46.1 a) de la Convención Americana. A propósito de la segunda excepción, la Corte concluyó que se mantenía la controversia sobre si la información que el Estado afirmó haber remitido a la señora B.J cumplía con lo dispuesto por el artículo 13 de la Convención Americana.
III.    Hechos
La señora Ernestina Ascencio Rosario era una mujer indígena náhuatl monolingüe que, al momento de los hechos, tenía 73 años y era reconocida como una persona sabia y portadora de experiencia en la comunidad de Tetlalzinga, situada en el municipio de Soledad Atzompa, ubicado en la Sierra de Zongolica, en el estado de Veracruz. En esta región, caracterizada por prácticas históricas de discriminación, altos índices de pobreza, marginación y exclusión social, tuvieron lugar varios casos de violencia contra mujeres indígenas en el contexto del proceso de militarización derivado de la estrategia de lucha contra el narcotráfico desarrollada por el Estado desde 2006.
El 24 de febrero de 2007, la base de operaciones "García" del 63 Batallón de Infantería del Ejército instaló un campamento en la comunidad de Tetlalzinga. Al día siguiente, la señora Ascencio Rosario fue encontrada por su hija Martha Inés Ascencio a aproximadamente 300 metros de la base de operaciones, tirada en una loma, en grave estado de salud, con la falda levantada y el rebozo amarrado. La señora Ernestina afirmó ante los presentes que soldados la habían amarrado, le taparon la boca y la violaron.
Los familiares trasladaron a la señora Ascencio Rosario en busca de atención médica durante cerca de 10 horas. Tras acudir infructuosamente a la Unidad de Medicina Rural (que se encontraba cerrada por ser domingo), a la casa de una enfermera y a un hospital particular, la señora Ernestina ingresó al Hospital Regional de Río Blanco, donde falleció a las 6:30 horas del 26 de febrero de 2007, antes de poder ser intervenida quirúrgicamente. El hospital carecía de intérpretes al náhuatl.
El 25 de febrero de 2007 la Agencia del Ministerio Público especializada en delitos sexuales de la Procuraduría General de Justicia de Veracruz (en adelante "PGJ") inició la investigación No. 140/2007/AE. Los peritos examinaron a la señora Ernestina previo a su fallecimiento y concluyeron que presentaba lesiones vaginales y desgarros rectales. Al día siguiente, la necropsia determinó como causa de muerte "traumatismo craneoencefálico, fractura y luxación de vértebras cervicales, anemia aguda" y constató lesiones indicativas de violencia sexual. Durante el procedimiento se encontraron restos de semen y contribuciones biológicas de, al menos, tres individuos varones en el cuerpo y ropa de la víctima.
El 27 de febrero de 2007 la Comisión Nacional de Derechos Humanos (en adelante "CNDH") radicó de oficio la queja No. 2007/901/2/Q por la alegada violación a la libertad sexual y privación de la vida de la señora Ascencio Rosario, atribuidas al Ejército mexicano, y propuso la exhumación del cuerpo de la señora Ernestina, la cual se llevó a cabo el 9 de marzo de 2007. En dicha exhumación se determinó que la muerte de la señora Ernestina fue "mecánica", debido a un sangrado de tubo digestivo alto, como consecuencia de un esfuerzo. Asimismo, se señaló la existencia de lesiones en la región anal y vulvar de la señora Ernestina.
Paralelamente, el 12 de marzo de 2007 la Secretaría de Defensa Nacional ordenó a la Procuraduría Militar abrir la investigación No. 26Z/04/2007 por abuso sexual. Se entrevistó a los efectivos desplegados en la comunidad de Tetlazinga y se realizaron exámenes médicos. La investigación militar no arrojó resultados concluyentes sobre la autoría de los hechos.
Durante la investigación de la PGJ, múltiples testimonios y pruebas periciales indicaron que la violación sexual fue cometida por militares que operaban en la zona. Sin embargo, diversas autoridades estatales, incluido el Presidente de la República, realizaron declaraciones públicas cuestionando el relato de la víctima y sus familiares, sugiriendo que la muerte fue natural debido a su estado de salud, hábitos y condición de pobreza. Se desacreditaron los dictámenes periciales por "notoria impericia", "negligencia" y "falta de profesionalismo".
La averiguación previa en el fuero común fue cerrada el 28 de mayo de 2007, a tan solo dos meses del fallecimiento de la señora Ascencio Rosario. A su vez, se iniciaron procedimientos administrativos en contra de los peritos, que no determinaron responsabilidad alguna.
El 3 de septiembre de 2007, la CNDH emitió la Recomendación No. 34/2007, en la que concluyó que la señora Ernestina no fue violada y que falleció por causas naturales. Diez años después, el 12 de marzo de 2021, la CNDH reconoció haberse posicionado de forma indebida y precipitada, admitiendo que la Recomendación No. 34/2007 omitió el debido reconocimiento de los hechos y generó impunidad. En su Recomendación No. 45VG/2021, adoptada el 24 de agosto de 2021, la CNDH concluyó que la señora Ascencio Rosario sí fue víctima de violación, que la investigación de 2007 no fue exhaustiva ni incorporó una perspectiva de género, y que hubo intimidación y amenazas a testigos e investigadores.
El 9 de febrero de 2009 la abogada B.J. solicitó a la PGJ diversos documentos de la investigación, incluidos los dictámenes periciales. El 26 de febrero de 2009 la PGJ le proporcionó la versión pública de la determinación ministerial, argumentando que en asuntos penales "el carácter público no se extiende a las demás actuaciones". Tras el recurso de revisión interpuesto por B.J., el Instituto Veracruzano de Acceso a la Información (en adelante, "IVAI") confirmó la decisión de la PGJ bajo la consideración de que la información solicitada era "reservada" por riesgos de represalias y alteraciones al orden público.
Posteriormente, B.J. interpuso un amparo indirecto, que fue concedido únicamente por falta de motivación de la resolución del IVAI. En la nueva resolución, emitida en cumplimiento del fallo, el IVAI reiteró la negativa con fundamento en la Ley de Transparencia y Acceso a la Información Pública del Estado de Veracruz y argumentó que la divulgación de la información solicitada pondría en peligro la intimidad de la víctima y familiares, que exponía a los peritos a "estigmatización" y "ataques físicos", y que podría alterar el orden público. B.J. interpuso un recurso de queja por defecto de ejecución, el cual fue declarado infundado el 7 de julio de 2011. El 15 de agosto de 2022 el IVAI decidió remitir a la señora B.J una nueva versión pública del expediente, con una serie de datos personales censurados.
IV.   Fondo
a.  Derechos a la integridad personal, a la vida privada, a la vida y a la salud y obligaciones de prevenir, sancionar y erradicar la violencia contra la mujer y de prevenir y sancionar la tortura
La Corte Interamericana recordó que el artículo 5.1. de la Convención Americana consagra en términos generales el derecho a la integridad personal, tanto física y psíquica como moral. Por su parte, el artículo 5.2 establece, de manera más específica, la prohibición absoluta de someter a las personas a torturas ni a penas o tratos crueles, inhumanos o degradantes. Asimismo, reiteró que la violación sexual es una forma de tortura en cuya determinación deberá atenderse a las circunstancias específicas de cada caso, tomando en consideración la intencionalidad, la severidad del sufrimiento y la finalidad del acto. En este contexto, la Corte resaltó que las obligaciones generales derivadas de los artículos 5 y 11 de la Convención Americana se ven reforzadas por las obligaciones específicas de la Convención Interamericana para Prevenir, Sancionar y Erradicar la Violencia contra la Mujer (Convención de Belém do Pará) y la Convención Interamericana para Prevenir y Sancionar la Tortura.
El Tribunal destacó el desarrollo y consolidación de estándares internacionales para la protección y el desarrollo de la persona mayor en todos los aspectos de su vida y en las mejores condiciones posibles. Entre ellos, resaltó que, según el artículo 9 de la Convención de Belém do Pará, los Estados Partes deberán proteger, respetar y garantizar los derechos teniendo especialmente en cuenta la situación de vulnerabilidad a la violencia que pueden sufrir las mujeres en razón, inter alia, de su raza o condición étnica, edad o situación socioeconómica desfavorable.
En tal sentido, la Corte afirmó que el análisis de las alegadas violaciones cometidas en perjuicio de mujeres indígenas mayores debe realizarse bajo un enfoque interseccional que tenga en cuenta la relación entre la discriminación por motivos de sexo y género, la edad y el origen étnico. Asimismo, advirtió que las mujeres indígenas son particularmente susceptibles a los efectos negativos de la militarización de los territorios indígenas y que, en ese contexto, la violencia sexual y de género, pueden ser utilizadas como armas para debilitar la determinación de los pueblos indígenas en disputas militarizadas por la tierra y los recursos. La Corte recordó que el mantenimiento del orden público interno y la seguridad ciudadana deben estar primariamente reservados a los cuerpos policiales civiles.
En el caso concreto, el Tribunal determinó que la señora Ernestina Ascencio Rosario fue víctima de violación sexual cometida por agentes del Ejército mexicano. De acuerdo con la Corte, dicha conclusión surge de: (i) las declaraciones de la señora Ascencio Rosario y sus familiares; y (ii) la prueba indiciaria derivada de: (a) el contexto de militarización y de violencia contra las mujeres indígenas en la Sierra de Zongolica; (b) la instalación de la base de operaciones militares en la comunidad de Tetlalzinga el día anterior a los hechos; (c) las acciones desplegadas el día de los hechos alrededor de la base de operaciones y (d) el hallazgo de la señora Ernestina a 300 metros de dicha base. Al respecto, la Corte destacó que, en casos de violencia sexual, las declaraciones de la víctima, corroboradas por testimonios y elementos probatorios periciales, constituyen prueba fundamental, toda vez que es razonable que no existan otras pruebas sobre lo sucedido.
Asimismo, el Tribunal concluyó que la violación sexual de la señora Ernestina fue intencional, ocasionó un sufrimiento severo y persiguió el propósito de degradarla física y psicológicamente, atentando contra su indemnidad sexual, además de pretender agraviar a su familia y a su comunidad. Por ende, dicha violación también constituyó un acto de tortura contrario a los derechos a la integridad personal, la protección a la honra y la dignidad, así como la obligación de abstenerse de cualquier acción o práctica de violencia contra la mujer y de prevenir y sancionar la tortura, en perjuicio de la señora Ernestina Ascencio Rosario.
Con relación al derecho a la salud, la Corte recordó la obligación reforzada de respeto y garantía respecto de las personas mayores y el derecho de las víctimas de violencia sexual a recibir una atención en salud integral, adecuada y diferenciada, prestada con especial atención a la edad y demás condiciones de vulnerabilidad. Asimismo, reiteró que los Estados deben asegurar que los pueblos indígenas tengan acceso pleno y culturalmente adecuado, sin discriminación y en igualdad de condiciones, a los establecimientos, bienes y servicios públicos de atención en salud. En tal sentido, precisó que, en aquellas comunidades con alta representación demográfica de personas indígenas, los Estados deben asegurar la disponibilidad de servicios de interpretación para los pacientes indígenas.
La Corte constató que la calidad del servicio médico prestado a la señora Ascencio Rosario fue deficiente debido la falta de atención adecuada y especializada conforme a su estado de salud, el tiempo que pasó sin recibir atención médica oportuna y de calidad, la ausencia de un tratamiento específico y la inexistencia de evidencia respecto de acciones tendientes a salvar su vida. El Tribunal destacó la gravedad de tales omisiones teniendo en cuenta la vulnerabilidad asociada a la edad de la víctima, la naturaleza de los actos que causaron sus padecimientos y el hecho de que se tratara de una mujer indígena monolingüe. La Corte resaltó que el Estado no adoptó medidas para superar las barreras lingüísticas que impidieron a la señora Ascencio Rosario y a sus familiares comunicarse adecuadamente con el personal médico. Además, resaltó que la violación sexual, calificada en este caso como acto de tortura, y las graves lesiones causadas en forma deliberada por miembros del Ejército contra la señora Ernestina, así como la falta de atención médica, constituyen la causa última de su muerte. Por lo cual, los actos del Estado deben ser calificados como incompatibles con la obligación de respetar y asegurar el derecho a la vida.
En consecuencia, la Corte determinó que el Estado mexicano es responsable por la violación de los derechos a la vida, la integridad personal, la honra y la dignidad, y la salud protegidos en los artículos 4, 5, 11 y 26 de la Convención Americana, en relación con el artículo 1.1 del mismo instrumento, así como del artículo 7.a de la Convención de Belém do Pará y de los artículos 1 y 6 de la Convención Interamericana para Prevenir y Sancionar la Tortura, en perjuicio de la señora Ernestina Ascencio Rosario.
b.  Derechos a las garantías judiciales y a la protección judicial
El Tribunal recordó que, en casos relacionados con actos de violencia contra la mujer, las obligaciones generales previstas por los artículos 8.1 y 25.1 de la Convención Americana se complementan con las obligaciones derivadas de la Convención de Belém do Pará. Dicho instrumento prevé en su artículo 7.b) la obligación de los Estados Partes de "actuar con la debida diligencia para prevenir, investigar y sancionar la violencia contra la mujer". Dicho estándar supone que la investigación sea realizada con perspectiva de género por lo cual, se deben tener en cuenta ex officio las posibles connotaciones discriminatorias de lo ocurrido y considerar las posibles hipótesis del caso basadas en los hallazgos preliminares, que contemplen las razones de género como posibles móviles.
A propósito del acceso a la justicia de los miembros de pueblos indígenas, la Corte reiteró que los Estados deben otorgar una protección efectiva que tome en cuenta sus particularidades propias, sus características económicas y sociales, así como su situación de especial vulnerabilidad, su derecho consuetudinario, sus valores, sus usos y costumbres. Además, deben adoptar medidas positivas dirigidas a contrarrestar obstáculos, tales como su situación socioeconómica y las barreras lingüísticas y geográficas que les afectan. Por ende, resaltó que entre otras medidas, resulta fundamental que el Estado: (i) garantice el acceso y la participación en las actuaciones judiciales de las personas indígenas en su propia lengua, a través de intérpretes y traductores cuando así se requiera; (ii) asegure la comprensión de los derechos y los medios necesarios para hacerlos efectivos por parte de las personas indígenas; e (iii) impida que estereotipos basados en consideraciones discriminatorias determinen las decisiones adoptadas en sede judicial, tales como aquellas relativas al archivo de una investigación o la exclusión de líneas relevantes de investigación.
La Corte señaló, asimismo, que el derecho de acceso a la justicia debe asegurar, en tiempo razonable, el derecho de las presuntas víctimas o sus familiares a que se haga todo lo necesario para conocer la verdad de lo sucedido, e investigar, juzgar y, en su caso, sancionar a los eventuales responsables.
En el caso concreto, el Tribunal determinó que la investigación ministerial de los hechos no cumplió con el estándar de debida diligencia reforzada exigible en casos de violencia sexual contra mujeres, particularmente cuando se trata de mujeres indígenas mayores agredidas en contextos de militarización. En particular, señaló que la investigación ministerial no incorporó una perspectiva de género, étnica ni etaria; que fue cerrada prematuramente sin haberse agotado las líneas de investigación necesarias para esclarecer los hechos, arguyendo motivos insuficientes, permeados por estereotipos étnicos y de género. La Corte destacó que la decisión respectiva restó inadecuadamente importancia a las declaraciones de la víctima y sus familiares, exigió muestras de violencia física para acreditar la existencia de una violación y acogió como hipótesis definitiva sobre el origen de las lesiones de la señora Ernestina una argumentación que no se encontraba soportada en la prueba recabada en la causa. El Tribunal señaló que dicha violación reviste particular gravedad en razón de la impunidad que genera sobre actos de violencia sexual contra una mujer mayor e indígena, en el contexto de la militarización en el que se produjeron los hechos.
Asimismo, la Corte constató que las declaraciones públicas realizadas por altas autoridades, incluido el Presidente de la República, se sustentaron en diversos estereotipos de género que contribuyeron a crear un ambiente de descreimiento hacia el relato de la señora Ascencio Rosario y sus familiares, obstaculizando el desarrollo de una investigación imparcial y diligente.
El Tribunal también constató que la intervención del fuero militar en la investigación de la violación sexual resultó contraria a los parámetros de excepcionalidad y restricción que deben regir en relación con la jurisdicción militar. La Corte reiteró que los casos de violaciones a derechos humanos cometidos por militares en contra de civiles deben ser investigados y juzgados por las autoridades civiles, y no por el fuero militar.
Por otra parte, la Corte determinó que los familiares de la señora Ernestina enfrentaron barreras en el acceso efectivo a la justicia derivadas de su condición de personas indígenas monolingües. La Corte observó que no consta en el expediente que la determinación ministerial hubiese sido traducida al náhuatl, ni tampoco se acreditó que los funcionarios a cargo de la notificación explicaran a los familiares de la señora Ascencio Rosario el contenido de la determinación ministerial ni los recursos a su disposición respecto de la decisión del cierre de la investigación. Asimismo, la Corte tuvo por acreditado que los familiares de la señora Ascencio Rosario fueron objeto de presiones e intimidaciones para evitar que prosiguieran su búsqueda de verdad y justicia.
Como corolario de lo expuesto, teniendo en cuenta las circunstancias que impidieron el avance adecuado y oportuno de la investigación y, en su caso, la sanción de los responsables, así como la posibilidad de que los familiares de la señora Ernestina Ascencio Rosario accedieran a la justicia sin discriminación, el Tribunal consideró que el Estado violó igualmente su derecho a la verdad.
En consecuencia, la Corte concluyó que el Estado violó los derechos a las garantías judiciales, a la igualdad ante la ley y a la protección judicial, reconocidos en los artículos 8, 24 y 25 de la Convención Americana, en relación con el artículo 1.1 del mismo instrumento, así como las obligaciones contenidas en el artículo 7.b de la Convención de Belém do Pará y en los artículos 1, 6 y 8 de la Convención Interamericana para Prevenir y Sancionar la Tortura, en perjuicio de la señora Ernestina Ascencio Rosario y de sus hijos Julio, Francisco, Martha y Carmen Inés Ascencio.
c.  Derechos a la integridad y a la libertad personales de los familiares
La Corte recordó que los familiares de las víctimas de graves violaciones a los derechos humanos pueden, a su vez, ser víctimas de afectaciones a su integridad psíquica y moral como consecuencia directa de los sufrimientos padecidos por sus seres queridos y de las actuaciones u omisiones de las autoridades frente a los hechos.
En el caso concreto, el Tribunal determinó que los familiares de la señora Ernestina Ascencio Rosario padecieron un profundo sufrimiento y angustia en detrimento de su integridad psíquica y moral, como consecuencia de la violación sexual y muerte de su madre, así como de la impunidad respecto de los hechos. Asimismo, enfrentaron presiones, intimidaciones y declaraciones públicas revictimizantes que agravaron su sufrimiento. En consecuencia, la Corte concluyó que el Estado violó el derecho a la integridad personal, consagrado en el artículo 5 de la Convención Americana, en relación con el artículo 1.1 del mismo instrumento, en perjuicio de los hijos e hijas de la señora Ernestina: Julio, Francisco, Martha y Carmen Inés Ascencio.
Con respecto a la alegada violación al derecho a la libertad de dichos hijos e hijas de la señora Ascencio Rosario, la Corte advirtió que no se acreditó de manera suficiente la privación de libertad que, de acuerdo con el alegato de los representantes, se habría producido con ocasión del viaje de los familiares de la señora Ascencio Rosario a la Basílica de Guadalupe en mayo de 2007. Por consiguiente, la Corte no se pronunció sobre la alegada violación del derecho a la libertad personal de los familiares de la señora Ernestina Ascencio Rosario.
d.  Derecho de acceso a la información
La Corte recordó que cualquier restricción al acceso a la información debe cumplir con los requisitos de legalidad, necesidad y proporcionalidad que exige el artículo 13 de la Convención Americana. Por ende, ante la recepción de una solicitud de información, corresponde al Estado efectuar una rigurosa evaluación tendiente a determinar si es posible o no conceder el acceso a la información solicitada.
El Tribunal reiteró que, en casos que involucren datos altamente sensibles relacionados con graves violaciones a derechos humanos, el Estado debe considerar medidas alternativas que permitan garantizar el derecho al acceso a la información sin poner en riesgo los derechos de las víctimas y sus familiares, así como la seguridad de los funcionarios que participaron en las investigaciones.
El Tribunal constató que, si bien algunos de los motivos aducidos por el Instituto Veracruzano de Acceso a la Información inicialmente no fueron debidamente sustentados, la resolución emitida el 8 de febrero de 2010 se refirió en forma clara al fundamento jurídico y expuso que la decisión buscaba proteger los derechos de la señora Ernestina y sus familiares, así como los riesgos sobre la vida e integridad de los funcionarios que participaron en la investigación.
La Corte observó que el Estado adoptó una medida alternativa al entregar a la señora B.J. una versión pública de la determinación ministerial. Asimismo, el Tribunal advirtió que los documentos restantes solicitados contenían datos altamente sensibles, por lo cual estimó que la decisión adoptada por el Estado no resultaba irrazonable teniendo en cuenta la gravedad de los hechos investigados y las obligaciones estatales en la materia.
En consecuencia, la Corte concluyó que no contaba con elementos suficientes para establecer la responsabilidad del Estado por la violación del derecho de acceso a la información, protegido en el artículo 13 de la Convención Americana, en perjuicio de la señora B.J.
V.    Reparaciones
La Corte Interamericana estableció que su Sentencia constituye, por sí misma, una forma de reparación. Asimismo, ordenó las siguientes medidas de reparación integral:
A)    Obligación de investigar: el Estado debe conducir una investigación penal exhaustiva y seria, en un plazo razonable, sobre la violación sexual, tortura y muerte de la señora Ernestina Ascencio Rosario para identificar, procesar y sancionar a los responsables materiales e intelectuales. Dicha investigación debe regirse por los estándares de debida diligencia reforzada, incorporar perspectiva étnica y de género y excluir la aplicación de estereotipos discriminatorios. Asimismo, en caso de que se inicien nuevas causas penales por los hechos del presente caso en contra de presuntos responsables que sean o hayan sido funcionarios militares, las autoridades a cargo deberán asegurar que éstas sean adelantadas ante la jurisdicción ordinaria y bajo ninguna circunstancia en el fuero militar.
B)    Medidas de rehabilitación: el Estado debe brindar tratamiento médico, psicológico y/o psiquiátrico para Francisco, Martha y Carmen Inés Ascencio. El tratamiento debe prestarse de forma gratuita, prioritaria, cultural y lingüísticamente adecuada, y efectiva a través de instituciones de salud especializadas.
C)    Medidas de satisfacción: el Estado deberá a) publicar y difundir la Sentencia y su resumen oficial de la Sentencia, en español y en náhuatl, en el Diario Oficial de la Federación y en la Gaceta Oficial de Veracruz; b) publicar la Sentencia en su integridad en las páginas web del Poder Judicial de la Federación, del Poder Judicial veracruzano, del Gobierno Federal y del Gobierno del estado de Veracruz; c) dar difusión a la Sentencia en las cuentas de redes sociales de las anteriores instituciones, tanto en español como en náhuatl; d) realizar un acto público de reconocimiento de responsabilidad internacional, en presencia de las víctimas y sus representantes, encabezado por altas autoridades del estado de Veracruz y del Gobierno Federal y, e) otorgar becas de estudio en una institución pública mexicana de educación básica y/o técnica a favor de los hijos e hijas de Julio, Francisco, Martha y Carmen Inés Ascencio.
D)    Garantías de no repetición: el Estado deberá a) implementar programas de formación y capacitación para funcionarios públicos, dentro de un plazo de un año; b) fortalecer el Centro de Salud con Servicios Ampliados (CESSA) de Soledad Atzompa; c) adaptar el protocolo existente en el Estado de Veracruz o emitir un protocolo que incluya medidas adecuadas de atención en materia de salud y acceso a la justicia de mujeres indígenas víctimas de violencia por razones de género; d) realizar un diagnóstico dirigido a identificar las necesidades y establecer una estrategia de acción que permita superar las barreras lingüísticas que afectan el acceso a la salud y a la justicia de las personas y comunidades indígenas en el Estado de Veracruz; e) crear un Registro Nacional de Intérpretes y Traductores en Lenguas Indígenas para los sistemas de salud y justicia, y f) garantizar que el Hospital Regional de Río Blanco y la Fiscalía General de Veracruz cuenten con un servicio de intérpretes y traductores.
E)    Indemnizaciones compensatorias: el Estado deberá pagar las cantidades fijadas en la Sentencia por concepto de indemnizaciones por daños materiales e inmateriales.
F)    El Estado deberá pagar las cantidades fijadas por concepto de reintegro de costas y gastos.
Asimismo, el Tribunal ordenó que México proceda al reintegro al Fondo de Asistencia Legal de Víctimas de la Corte de la cantidad erogada durante la tramitación del caso.
El Juez Rodrigo Mudrovitsch dio a conocer su Voto concurrente y la Jueza Patricia Pérez Goldberg dio a conocer su Voto parcialmente disidente.
La Corte supervisará el cumplimiento íntegro de la Sentencia, en ejercicio de sus atribuciones y en cumplimiento de sus deberes conforme a la Convención Americana sobre Derechos Humanos, y dará por concluido el caso una vez que el Estado haya dado cabal cumplimiento a lo dispuesto en la Sentencia.
El texto íntegro de la Sentencia puede consultarse en el siguiente enlace: https://jurisprudencia.corteidh.or.cr/es/vid/1098746473
TLAKAPOWIHKAYOYEKMALWIHKAN ITECH AMERIKAHTLALNANTIN(2) *
TETLAHYOWIHKAYOTLAHTOLLI TLEN ASCENCIO ROSARIO IWAN OK SEKIMEH IPAN MEXIKO
TLAHTLAKOLTLAXTLAWALTILISAMATL IPAN 30 TONALLI SEPTIEMBRE METSTLI 2025 XIWITL
(TLAHTOLTEMPALEWILISTLI IPAMPA AMO KISELIA ITLAHTLAKOL, ITSINTLAN
TLAHTLAKOLTLAXTLAWALTILISTLI, TEOWIHKAYOYEKTLALILISTLI IWAN MOTLAXTLAWAS NOCHI
TLEN OMONEHNEK ITECH ININ OWIHTSINTOKALISTLI)
ITLAKIXTILTLAHTOL TLEN TLAKAPOWIHKAYOYEKMALWIHKAN OKITEMAKAK
Ipan 30 tonalli, septiembre metstli ipan 2025 xiwitl, Tlakapowihkayoyekmalwihkan itech Amerikahtlalnantin (nikan tlayekapan moihtos "Tlakapowihkayoyekmalwihkan) okitemakak se Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl tlen ika otlanawatih, Mexikotlalnantli (nikan tlayekapan san moihtos "Mexiko" maski noihki monotsa "Estado") kipia itlahtlakol itech tetlalnanolocholli ipampa chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli, iwan chikawak tlakohkoltilistli tlen okihyowiltihkeh tesistsin Ernestina Ascencio Rosario (nikan tlayekapan moihtos tesistsin Ernestina noso tesistsin Ascencio Rosario"), yehtsin se masewalsiwatl nawatlahtoani tlen okipiaya expowalli iwan eyi xiwitl iwan ochanchiwaya itech Altepetlan Zongolica tlen powi tlalnankotontli Chalchiwehkan tlalli. Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih inon chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli okichihkeh yaotlakameh tlen Mexikotlalnantli iwan inon se sawel chikawak tetlahyowiltilistli. Noihki, okitlalih Mexiko amo okichih tlen itekiw kampa amo niman iwan amo yompa okittakeh ma kipahtikan. Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli iwan chikawak tlakokolli, noihki tla keh amo niman okipahtikeh, ik inon tesistsin Ernestina Ascencio Rosario oixpoliwik. Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, Mexiko amo okiyekchih tlen itekiw oyektlatsintokaskia nochi inin tetlahyowiltilistli iwan okittaskia ichanekawan Ascencio Rosario (ichokowan iwan itakowan) melahkayopan ma yekahxilikan melahkayehyekolistli.
I.     Amo nochi okiselih kemin itlahtlakol itech tetlalnanolocholli
Mexiko san se achi okiselih itlahtlakol tla keh amo nochi okinwelkak tlanawatiltin tlen mosentlaliah itech tetlalnanolocholli, ik inon okahsikeh itech Itsintlan tlahtlakoltlaxtlawaltilistli tlen Tlakapowihkayopixkan Itech Amerikahtetlalnantli (tlen nikan tlayekapan monotsas "Tlakapowihkayopixkan" noihki monotsa Comisión"). Mexiko okiselih itlahtlakol ipampa intemawispololis a) tlakapowihkayotl ipampa yolilistli iwan tlakahpowikayotl ipampa tepahtilistli b) Imalwilis intlatlakapowihkayo nochtin tlen kateh itech tlahtlakoltsihtsintokalistli, tlakapowihkayotl ipampa itemalwilis melahkayehyekolkan iwan sepanittalistli, noihki itekiwahtekiyo kanin otetlahyowiltlaxtlawaltiskia iwan okittaskia ma pohpoliwi kwesowalistli ipampa siwatl iwan otlatsintokaskia nochi tetlahyowiltilistli, iwan c) tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl tlen kimixkomaka ichanekawan tesistsin Ascencio Rosario.
Ihkwak Mexiko okiselih itlahtlakol, amo ipan otlahtoh i) teilwilistli ipampa sawel tlakokoltilistli iwan tepihpinatilistli, chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli, iwan tetlahyowiltilistli tlen okihyowiltihkeh tesistsin Ascencio Rosario; ii) teilwilistli ipampa imawispololis tlen okitsatsakwilih tlakapowihkayotl kampa nanah B.J. okahxiliskia tematiltilistli; iwan iii) teilwilistli ipampa itemawispololis tlakapowihkayotl impampa imixkoyankanehnemilis ichanehkawan tesistsin Ascencio Rosario.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan okittak kenin Mexiko okihtoh nelli amo okiyekchih itekiw iwan okimahpilwih inon melahkayopan kichihtok se kwalli tlapalewilistli ipampa moyekwikas tlahtlakoltsihtsintokalistli iwan kenin moaxkatilia inmelahkayotilis tlen kiyolitia Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli (noso Convención Americana).
II.     Tlahtoltempalewilistli ipampa amo kiselia itlahtlakol
Mexiko okintlalih ome tlahtoltempalewilistli tla keh amo nochi okiselih itlahtlakol itech teilwilistli ipampa imawispololis tlakapowihkayotl tlen kitta ma teahxilikan tematiltilistli (itlanawatilkoton Mahtlaktli iwan eyi Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli (noso Convención Americana) ihkwak okimatopehkeh nanah B.J.: i) amo achtopan omoteilwihkeh nowiampan itech owihkayopohpolohkan tlen Mexikotlalnantli iwan ii) amo onka tlen ipan yetos tlahtlakoltsintokalistli.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan amo okinwelittak inonkeh ome itlahtoltempalewilis Mexiko. Tlen semipan, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyehyekoh, kampa nanah B.J. kema omoteilwito intech tlanawatihkapan kanin achtopan omonehnekia iwan, satepan, omoteilwito inawak teilwiloyan kampa inon tekiwahkapan otlahtlakoltsihtsintokaskia ipampa iixpoliwilis inantsin Ascencio Rosario, amo omonehnekia ma kiteixpanti itlah ok seki tlamantli, ihkoni kemin machiohtok itech (itlanawatilkoton 46.1 a) Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli. Ipampa omipan tlahtoltempalewilistli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okihtoh ok onka tlahtolixnamikilistli ipampa tla keh tematiltilistli tlen Mexiko okihtoh okimaktilih nanah B.J nelli yekchihtok kemin tlanawatia itlanawatilkoton 13 Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli (noso Convención Americana.)
III.    Tlen opanok
Tesistsin Ernestina Ascencio Rosario yen se masewalsiwatsintli san nawatlahtowani tlen, ihkwak otlapanoh, okipiaya 73 xiwitl iwan itech ialtepew Tetlalzinga, tlen powi altepetl Soledad Atsompa, itech Altepetlan Zongolica, tlen Chalchiwehkan tlalli, okixmatiayah kemin se siwatl ixmatlamatini tlen miak otlaixmatiaya. Itech inin altepetlan, kanin tokniwan yiwehkika nochipan kinchihchikoittah, onka miak tlapoliwilistli, tlahyowilistli iwan ilkawalistli, ompa opanok miak tetlahyowihkayotlahtolli impampa masewalsiwameh ihkwak weyitekiwahkeh okitlalihkeh yaotekichiwalyotl kampa otlamiskia temiktilpahnemakalistli tlen Mexiko okipewaltih ipan 2006 xiwitl.
Ipan 24 tonalli, febrero metstli ipan 2007 xiwitl, yaoyektewiliskan "Garcia" tlen tsonyaotlakaolocholli 63 okitlalih se yaokalli itech altepetl Tetlalzinga. Mostlatipan, Martha Ines Ascencio okahsito inantsin Ascencio Rosario owetoka ipan se amo wehkapan tepetl, kemin 300 metroh wehkatsin yaoyektewiliskan, okittak omiktoka, ikwe ahkohtok iwan ipayo ilpitok. Inantsin Ernestina okimillih akinmeh ompa okahsikeh, yehwan yaotlakameh okilpihkeh, okitempachohkeh, chikawak okikihkitskihkeh, ipan otletlehkokeh iwan okipihpinatihkeh.
Ichanehkawan okiwikakeh inantsin Ascencio Rosario iwan okitemotoh kanin okipahtiskiah, inon owehkawih kemin mahtlaktli kawitl. Sanenka okiwikakeh Tlapahtiloyan tlen Altepetl (tlen inon tonalli domingo otlatsaktoka), okiwikakeh ichan se siwakokoxpiani iwan itech se teaxkatlapahtiloyan, inantsin Ernestina okiselihkeh itech Altepetlantlapahtiloyan Rio Blanco, kanin ayakmo okixikoh iwan oixpoliwik, achtopan okitekiskiah, ipan 6:30 kawitl, ipan 26 tonalli febrero metstli, 2007 xiwitl. Inon Tlapahtiloyan amo okimpiaya nawatlahtolkwepanih.
Ipan 25 tonalli, febrero metstli, 2007 xiwitl Teilwiloyan tlen tlahtlakoltsihtsintoka impampa teowihtilistli tlen tepihpinatilistli itech Tlalnankotonmelahkayehyekowaniloyan (nikan tlayekapan moihtos "PGJ") okipewaltih tlahtlakoltsihtsintokalistli Powalli 140/2007/AE. Ixtlamayekittanih okitlahtlatakeh tesistsin Ernestina achtopan oixpoliwiskia iwan okihtohkeh omottaya okiihtiktsatsayanilihkeh (okachi ma tikihtoka okipitetsatsayanilihkeh iwan okitsoyotsatsayanilihkeh). Mostlatipan, ihkwak yioixpoliwik okitlatemolihkeh tleka oixpoliwik iwan ompa okahsikeh yehtsin oixpoliwik kampa "Chikawak omokwawitek, omokechpostek iwan okohkopinkeh ikechomiowan, sawel oessotlawih" iwan omottak kema chikawak okikokoltihkeh ika tlakayonemiliskwesowalistli. Ihkwak okiyektittakeh itlakayo tesistsin ixpolitok, iihtik okahsikeh tlakaxinachyotl iwan inkakapaxyo panowa eyi tlakameh, itech itlakayo iwan itech itlaken tesistsin akin okitlahyowiltihkeh.
Ipan 27 tonalli febrero metstli, 2007 xiwitl Mexikotlakapowihkayopixkan (nikan tlayakapan moihtos Mexikotlakapowihkayopixkan noso "CNDH") ixkoyanka okipewaltih amanepantli Powalli: 2007/901/2/Q ipampa itlatsihtsintokalis teilwilistli ipan itetlaksalis tlakapowihkayotl tlen iixkoyankatlakayonemilis iwan iixpoliwilis tesistsin Ascencio Rosario, tlen omoihtoh itlahtlakol Mexikayaotlakaolocholli, iwan okihtoh ma kikixtikan itlakayo tesistsin Ernestina, kanin otoktoka, inon omochih ipan 9 tonalli, marzo metstli, 2007 xiwitl. Ihkwak okikixtihkeh iwan okiyekittakeh itlakayoihtik omoihtoh tesistsin Ernestina oixpoliwik kampa "iihyoyo omotsakwak" ihkoni omochih tla keh sawel chikawak omoihsotlak iwan ipiasihtik oeskiski. Noihki, okiixnextih kenin tesistsin Ernestina itsoyok iwan ipitek okipiayah chikawak tlakokolli.
Noihki, ipan 12 tonalli marzo metstli ipan 2007 xiwitl, Yaotlakanawatihkapan ipampa Tlalnanmalwilistli (noso Secretaría de Defensa Nacional) okinawatih Tekiwahtsintokayotl ipampa Yaotlakaolocholli (noso Procuraduría Militar) ma kitlapo tlahtlakoltsihtsintokalistli ika Powalli 26Z/04/2007 ipampa chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli. Okintlahtlanihkeh yaotlakameh tlen okatka itech altepetl Tetlazinga iwan okinchiwilihkeh pahittalistli. Tlahtlakoltsihtsintokalistli ipan yaotlakameh amitlah okiixnextih ipampa akinmeh okichihkeh inon tlen opanok.
Ihkwak Tlalnankotonmelahkayehyekowaniloyan noso "PGJ" okichihtoka tlahtlakoltsihtsintokalistli, miak melawalistli iwan intlaneskayoh ixtlamayekittanih okiixnextihkeh inon chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen okichih weyi tepihpinatilistli okichihkeh yehwan yaotlakameh tlen onentokah altepetlan. Yeh, sekimeh tekiwahkeh noihki Mexikotlalnantekiwa, otematiltihkeh kanin omottak amo otlaneltokakeh tlen tlaihyowiani okihtoh nion tlen okihtohkeh ichanehkawan, iwan okihtohkeh oixpoliwik kampa miak yomokohkowaya, amo kwalli omonekwitlawiaya iwan amo kwalli ochanchiwaya. Amo okipanittakeh melahkayopantlachialistli tlen okichihkeh ixtlamayekittanih, okihtohkeh "motta amo kwalli kimahmatih intekiw" "tlatsiwkayotl" iwan "kimpolowa yektekipanoskeh"
Iachtotlatsintokalis tlanawatilkan tlen altepechanehtlahtlakoltemowah omotsak ipan 28 tonalli, mayo metstli, 2007 xiwitl, ihkwak yeki okiwikaya ome metstli ihkwak oixpoliwik tesistsin Ascencio Rosario. Noihki, okipewaltihkeh tlatsintokalis impan ixtlamayekittanih, tlen amitlah intlahtlakol okahxilihkeh.
Ipan 3 tonalli, septiembre metstli 2007 xiwitl, Tlakapowihkayopixkan itech Mexikotlalnantli (noso CNDH) okikixtih Tlahtolewalistli Powalli 34/2007, kanin okihtoh tesistsin Ernestina amo chikawak okihkitskihkeh tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli iwan san ixkoyan oixpoliwik. Mahtlaktli xiwitl opanohkeh, ipan 12 tonalli, marzo metstli, 2021 xiwitl, Mexikotlakapowihkayopixkan (noso "CNDH") okittak amo yompa iwan san kwihkwinalli tlen okihtoh itech itlahtolewalis Powalli 34/2007 kanin amo okiyekittakeh nochi tlen opanok iwan inon okichih amo ma kintlahtlakoltlaxtlawaltikan akinmeh otetlahyowiltihkeh. Itech itlahtolewalis Powalli 45VG/2021, tlen okimoaxkatilih ipan 24 tonalli agosto metstli 2021 xiwitl, CNDH okahxilito kenin tesistsin Ascencio Rosario kema okihyowiltihkeh chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli, noihki okittak tlatsintokalistli tlen 2007 amo kwalli okichihkeh iwan amo omottak ika yekittalistli tlen kimachtopantlalia siwameh, iwan okinmahmawtihkeh iwan okimillihkeh ipa itlah amo kwalli okintoktiskiah tetlakameh tlen imixpan otlamochih iwan tlatsintokanih.
Ipan 9 tonalli, febrero metstli 2009 xiwitl, siwatepankisani okitlahtlanilih Tlalnankotonmelahkayehyekowaniloyan noso "PGJ tlatlamantli amameh tlen okinnehnekeh itech tlahtlakoltsihtsintokalistli, noihki intlanawatilixpantiyo ixtlamayekittanih. Ipan 26 tonalli, febrero metstli,2009 xiwitl, PGJ okimaktilih tlen okiyehyekohkeh itech Teilwiloyan, yeh noihki okihtohkeh itech tlahtlakoltemolistli "onka tlen kema kwaltis nowiampan moixmatis iwan onka seki tlen amo ihkoni " Ihkwak nanah B.J otetlahtlanih ma kiyekittakan tlahtlakoltemolistli, Tlanawatihkan tlen powi Chalchiwehkan tlen kitta ma Kahxilikan Tematiltilistli (nikan tlayekapan moihtos"IVAI") okihtoh kema yompa tlen okiyehyekoh PGJ ihkoni kemin okitlalihkeh inon tematiltilistli amo ikah kimaktiliskeh kampa kwaltis impan yaskeh iwan mochiwas se weyi tlahtolli
Satepan, B.J) okitlalih se amanawatilpalewilli, tlen okimaktilihkeh kampa IVAI amo kwalli okiyeknextih tleka ihkoni okichihkeh itlanawatilixpantilyo. Itech yankwik tlanawatilixpantilyotl, omoihtoh ma mochiwa tlahtlakoltlaxtlawaltiistli, IVAI ok sehpa okihtoh amo ma motematiltilistemaka iwan omokitski itech Tlanawatilli tlen tlanawatia tinochtin totech powi titematiltilistlahtlaniskeh iwan techtematiltiskeh, tlen powi Chalchiwehkan tlalli iwan okihtoh tla kixixiniskeh tematiltilistli tlen okitlahtlanihkeh kwaltis okichiwaskia ipan ma yakan iixkoyankanemilis tlaihyowiani iwan ichanekawan, noihki okimixnextiskia ixtlamayekittanih iwan anka amo kwalli kinpohpowaskeh iwan kwaltis kimpachiliskeh, iwan kwaltis itlah amo kwalli tlamochiwaskeh. Okitlalih se amapalewilistli ipampa tlen tekiwahkeh amo yompa omotekitihkeh, ipan 7 tonalli, julio metstli, 2011 xiwitl otlanawatihkeh inon amo nelli. Ipan 15 tonalli agosto metstli, 2022 xiwitl, IVAI okihtoh okititlaniliskia nanah B.J. ok se yankwik amanepantli, ika seki machiotl tlen amo kwaltis motemakaskeh.
IV.   Itsintlan tlahtlakoltlaxtlawaltilistli
a.     Tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl, ipampa ixkoyankanemilistli, ipampa yolilistli iwan ipampa tepahtilistli iwan tekiwahtekiyotl kanin kittaskeh amo ma yeto tetlahyowiltilistli, tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh iwan kittaskeh ma pohpoliwi kwesowalistli ipampa siwatl iwan kittaskeh amo ma kichiwakan sawel chikawak tetlahyowiltilistli iwan tla kichiwah, tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan itech Amerikahtlalnantin oteilnamikiltih, Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli itech itlanawatilkoton 5.1. tlen kisentlalia tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl, ipan itlakayo, itlayehyekol iwan itlaneltokalis. Iwan itech itlanawatilkoton 5.2 kihtowa, amo kemanian kichiwaskeh sawel chikawak tetlahyowiltilistli, nion san tlen tetlahyowiltilistli nion amikah ipan tlaksaskeh. Noihki, ok sehpa okihtoh, chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli kichihtok se sawel chikawak tetlahyowiltilistli, ik inon sawel moneki moixmatis nochi kenin tlatlamantli opanok, monehneki tlayekittaskeh nochi tetlahyowihkayotlahtolli san kenin opanok, tla akin otetlahyowiltih okinekia kichiwas, kenin otetlahyowiltih iwan tleka omochih inon tetlahyowiltilistli. Ipampa inon tlen nikan achto tematiltihtok, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okachi okiixnextih, nochi tekiwahtekiyotl tlen mokitskia intech tlanawatilkotontli 5 y 11 tlen Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli, tlen mochikawia ika tekiwahtekiyotl tlen ahachitsin tlen Tetlalnantlanawatilli ipampa ipohpoliwilis Siwatlahyowiltilistli (noso Convención de Belém do Pará) iwan Tetlalnantlanawatilli tlen kitta Amo ma kichiwakan sawel chikawak tetlahyowiltilistli iwan tla kichiwah Tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh (noso Convención Interamericana para Prevenir y Sancionar la Tortura).
Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiixnextih kenin mochiwa iwan mosentlalia tetlalnanmelahkatlatomachiwalli ipampa imalwilis iwan iyeknemilis se sistsitsin kampa iyolika yetos. Yen tlen okachi okiixnextih, itlanawatilkoton 9 Tetlalnantlanawatilli ipampa ipohpoliwilis Siwatlahyowiltilistli (noso Convención de Belém do Pará), Tlalnantin tlen ipan Mosentlalihtokeh intekiw kinmalwiskeh, kinmawisittaskeh iwan kittaskeh melahkayopan ma moyekwikakan tlakapowihkayohtin, okachi kimittaskeh akinmeh kwaltis kihyowiskeh itlah kwesowalistli kemin tlen siwameh kwaltis kihyowiskeh, kanin moittas, intlakamekayo noso tla keh powih intech masewalaltepemeh, noso keski xiwitl kipiah, noso tla keh amo tominyehkeh.
Ik inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okihtoh iyekittalis nochi tlen otlamochih ipan tehtemawispololis impampa (3) masewalsiwameh tlen yi okokoxkatihkeh, moneki ihkwak mochiwas kiyekittaskeh tla keh siwatl noso amo, keski xiwitl kipia, kox powi itech se masewalaltepetl. Noihki, okihtoh yehwan masewalsiwameh okachi ipan ahsi tetlahyowiltilistli ihkwak yaotlakaolocholli ahsitiweh intech masewalaltepemeh, iwan tla inon teyawalohtok, tlakayonemiliskwesowalistli iwan kwesowalistli impampa siwameh kwaltis monehnekis kampa yen ika impan tlahtlaksaskeh masewalaltepemeh tla ika yaotlakameh kinkwilisneki intlal noso itlah ok seki tlen ipati.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan oteilnamikiltih, achtopan yehwan tepantlahpixkaholocholli intekiw kittaskeh nochi kwalli ma yeto iwan temalwiskeh intech altepemeh.
Ipampa inin tetlahyowihkayotlahtolli tlen nikan moteilwihtok, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, tesistsin Ernestina Ascencio Rosario okihyowih chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli tlen okihyowiltihkeh Mexikayaotlakameh. San kenin Tlakapowihkayoyekmalwihkan kihtowa, tlen okahxiltitoh ewa itech: (i) iteilwilis tesistsin Ascencio Rosario iwan ichanehkawan; iwan (ii) tlen kineskayotia teowihtilistli: (a) tleka, kanin iwan kemanian motekititiweh yaotlakameh itech se altepetl iwan tlakayonemiliskwesowalistli impampa masewalsiwameh itech altepetlan Zongolica; (b) se tonalli achto opanoskia inon teowihtilistli, okitlalihkeh se yaoyektewiliskan itech altepetl Tetlalzinga; (c) ipan inon tonalli ihkwak nochi otlamochih, tlen okichihtokah iyawalkan yaoyektewiliskan iwan (d) kenin okasikeh tesistsin Ernestina ipan 300 metroh inon yaoyektewiliskan. Ipan inontlahtolli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okachi okiixnextih ihkwak onka tlakayonemiliskwesowalistli, tlen kihtos akin okitlahyowiltihkeh, tlen noihki ok sekimeh kihtoskeh iwan tlen tlaneskayotia tlen omoahsik itech ixtlamayekittalistli, nochi inon kololoskeh iwan mochiwas tlen okachi tlaneskayotis tlen opanok tla amo onka itlah ok seki tlen kiixnextis tlen otlamochih.
Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, yen chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli, tlen okihyowiltihkeh tesistsin Ernestina nelli sawel okitlahyowiltisnekiah ika tlakayokwesowalistli iwan tlayehyekolkwesowalistli, amo okimawisittakeh iwan okiwalkihkitskihkeh, noihki okinekiah kimixkomakaskeh inchanehkawan iwan ialtepe. Ik inon, inon temawispololistli noihki inon se sawel chikawak tetlahyowiltilistli kanin amo okimawisittakeh tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl, imalwilis melahkanemilistli iwan tlakamatilistli, noihki tlen intekiw moxikoskeh iwan amo ipan yaski se siwatl noso itlakayonemiliskwesowiliskeh, iwan kittaskeh amo ma kichiwakan sawel chikawak tetlahyowiltilistli iwan tla kichiwah, tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh, ipampa tlen okitoktihkeh tesistsin Ernestina Ascencio Rosario.
Itech Tlakapowihkayotl ipampa tepahtilistli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan oteilnamikiltih sawel moneki tlanawatilkakiliskeh ipampa mawisoittalistli iwan nelli malwilistli impampa sistsitsintin iwan koltsitsintin iwan tlakapowihkayotl tlen kipia akinmeh kihyowiskeh tlakayonemiliskwesowalistli kampa kiseliskeh se sentetl yektepahtilistli san tlen monehnekis iwan tlatlamantli yehtepahtilistli san yen yekkittaskeh keski xiwitl kipia iwan ok seki tlen kiteixpantia kwaltis itlah amo kwalli kihyowiskeh. Noihki, ok sehpa okihtoh, Tlalnantin kittaskeh, masewalaltepemeh melahkayopan sawel ma kahxilikan yektlapahtilistli intech tepahtiloyan tlen nochtin totech powi, amo ma kinxehxelokan iwan amo ma kinchikoittakan. Inon ipampa, okiyekihtoh, intech inonkeh altepemeh kanin okachi onka masewalmeh, Tlalnantin kittaskeh ma kinmaktilikan tlapalewilistli ipampa ma kintlahtolkwepilikan akinmeh masewalkokoxkeh.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekittak, itech tepahtiloyan amo yompa okipahtihkeh tesistsin Ascencio Rosario kampa tle keh amo onka tlatlamantli tepahtilistli san kenin omonehnekiaya kampa okipahtiskiah, owehkak amo niman okiselih yektepahtilistli, amo okiselih tepahtilistli tlen omonehnekiaya iwan amo motta kox melahkayopan okittakeh kampa amo oixpoliwiskia. Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiixnextih inon tlen amo okichihkeh itech tepahtiloyan, iwan ma tikahxitilikan keski xiwitl okipiaya tlahyowiltiani, iwan nochi tlen okihyowih, iwan kemin oyetoka se masewalsiwatl tlen san onawatlahtowaya. Tlakapowihkayoyekmalwihkan okachi okiixnextih, Mexiko amo sawel omotekitih kampa itech tepahtiloyan okiyekkakiliskiah itlahtoltsin tesistsin Ascencio Rosario iwan ichanehkawan. Noihki, okachi okiixnextih inon chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli tlen itech inin tetlahyowihkayotlahtolli moixmatih kemin se sawel chikawak tetlahyowiltilistli, iwan sawel chikawak tlakokoltilistli tlen Mexikayaotlakameh okiwalihyowiltihkeh tesistsin Ernestina, noihki tla keh amo okiyekpahtihkeh, nochi inon okichih ma ixpoliwi. Ik inon, tlen Mexiko kichiwas motomachiwaskeh kemin amo yompa, tla keh amo kiwelkaki yen itekiw kimawisittas iwan kittas ma kiachtopantlalikan tlakapowihkayotl ipampa yolilistli.
Ik inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, Mexikotlalnantli kipia itlahtlakol itech temawispololistli impampa tlakapowihkayohtin ipampa yolilistli, ipampa teyolikayotl, ipampa melahkanemilismalwilistli iwan tlakamatilistli, iwan ipampa tepahtilistli nochi inin kimalwiah tlanawatilkotontin 4, 5, 11, iwan 26 tlen Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli, tlen iwan yawi itlanawatilkoton 1.1, noihki itlanawatilkoton 7 xehxelolli a tlen Tetlalnantlanawatilli ipampa ipohpoliwilis Siwatlahyowiltilistli (noso Convención de Belém do Pará) iwan itlanawatilkotonwan 1 iwan 6, Tetlalnantlanawatilli tlen kitta Amo ma kichiwakan sawel chikawak tetlahyowiltilistli iwan tla kichiwah Tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh (Convención Interamericana para Prevenir y Sancionar la Tortura); nochi tlen okihyowih tesistsin Ernestina Ascencio Rosario
b.    Malwilistli ipampa intlatlakapowihkayo nochtin tlen kateh itech tlahtlakoltsihtsintokalistli iwan itemalwilis melahkayehyekolkan
Tlakapowihkayoyekmalwihkan oteilnamikiltih, itech tetlahyowihkayotlahtolli ipampa iteihyowiltilis se siwatl, itech itlanawatilkoton 8.1 iwan 25.1 Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli (noso Convención Americana) machiohtokeh tekiwahtekiyo iwan moahxitilia ika tekiwahtekiyo tlen ewa itech Tetlalnantlanawatilli ipampa ipohpoliwilis Siwatlahyowiltilistli (noso Convención de Belém do Pará). Inon tlanawatilli achtopan kiyehyekowa itech itlanawatilkoton 7.b kenin Tlalnantin tlen Okineskayotihkeh inon Tlanawatilli" motekitiskeh ika yekchiwalli kampa kinmalwiskeh, tlatsintokaskeh iwan tlahtlakoltetlaxtlawaltiskeh kwesowalistli ipan siwatl". Inon melahkatlatomachiwalli kihtosneki tlahtlakoltsihtsintokalistli mochiwas ika yekittalistli tlen kimachtopantlalia siwameh ik inon tekiwahkeh intekiw kittaskeh kox onka chihchikoittalisyehyekolli iwan tleka ihkoni panowa, maski amo ihkoni kihtoskeh ihkwak moteilwiskeh, yen kittaskeh tlen achtopan kahsiskeh, tlen kiixnextia anka yen okintlahyowiltihkeh kampa siwameh.
Kampa akinmeh powih intech masewalaltepemeh ma yekahxilikan melahkayehyekolistli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan ok sehpa otlanawatih, nochtin Tetlalnantin moneki melahkayopan yektemalwiskeh, iwan kittaskeh in tlatlamanyoh, tla kipiah tomin noso amo, innemilis, noihki kampa kwaltis kihyowiskeh itlah kwesowalistli, intlakapowihkayo ma kiixnextikan kenin momatih intech imaltepe, katlie intlayehyekol iwan intoltekayo. Noihki moyektekitiskeh kampa popoliwis tlen tetsatsakwilia kemin inon ipampa kanin chanchiwah iwan tla amo kipiah tomin, innantlahtol iwan imaltepewan. Ik inon, okachi okiixnextih itech ok seki tlen mochiwas, okachi monehneki Mexiko: (i) kittas altepetlakameh melahkayopan kahxiliskeh iwan motekitiskeh itech owihkayopohpolilistekitl ma mochiwa ika innantlahtol, ma kintlalilikan tlahtolkwepanih ihkwak ihkoni monehnekis; (ii) kittas ma kahsikamatikan tlakapowihkayotl iwan kichiwas nochi tlen monehnekis kampa masewaltlakah kinnehnekiskeh; iwan (iii) ma kitta amo ma mokitskikan ipan chihchikoittalisyehyekolli ihkwak tlayehyekoskeh itech owihkayopohpolohkan, inonkeh kemin inonkeh tlen kittah amanepantli ipampa se tlahtlakoltsihtsintokalistli noso tla amo kittah tlatlamantli tlahtlakoltsintokalistli tlen sawel monehneki itech tlahtlakoltsihtsintokalistli.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan noihki okinextih, tlakapowihkayotl tlen kitta ma yekahxilikan melahkayehyekolistli moneki melahkayopan mottas intlakapowihkayo akinmeh okihyowihkeh tlahyowiltilistli noso ichanehkawan ipampa mochiwas nochi tlen monehnekis iwan moixnextis tlen melahkayopan opanok iwan tlatsintokaskeh, tlahtlakoltemoskeh iwan, tla ihkoni yetos, tlahtlakoltetlaxtlawiltiliskeh akinmeh kahsiskeh intlahtlakol; nochi inon amo kiwehkawiliskeh, totoka kichiwaskeh.
Ipan inin tetlahyowihkayotlahtolli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, tlahtlakoltsihtsintokalistli tlen Teilwiloyan okichih amo ipan omokitski tlanawatilli tlen kihtowa kenin mochiwas se yektlatsintokalistli ihkwak yetos tlakayonemiliskwesowalistli impampa siwameh, okachi monehnekis ihkwak itlah kwesowalistli mochiwa impampa masewalsistsitsintin tlen okinkokoltihkeh kanin mosentlaliah yaotlakameh. Ixkoyanka, okiixnextih itech tlahtlakoltsihtsintokalistli tlen teilwiloyan okichihkeh, amo okitlalihkeh yekittalistli tlen kimachtopantlalia siwameh, tlen kimachtopantlalia masewalaltepemeh nion ipampa keski xiwitl okipiaya; inon keman totoka okitsahkeh iwan amo nowiampan tlatlamantli otlahtlakoltsihtsintokakeh kenin omonehnekia kampa okiixnextiskia nochi tlen otlamochih, kampa okihtohkeh amo ahsitok okimatiayah tlenon iwan kenemin otlamochih, iwan omottak miak kipiah chihchikoittalisyehyekolli impampa masewalaltepemen iwan siwanemilistli. Tlakapowihkayoyekmalwihkan okachi okiixnextih inon tlayehyekolli okikwilih ipati tlen okihtoh akin okitlahyowiltihkeh iwan inchanehkawan, kampa okintlahtlanilihkeh ma kinextikan kanin omottaya tlakayokwesowalistli kampa okittaskiah melahyakopan ipan omochih temawispololistli iwan okitlalihkeh san tlen otlayehyekohkeh kanin oewayah itlakokoltilis tesistsin Ernestina, inon amo otlamachiohtoka kemin oyetoskia ompa pewa tlahtlakoltlatemolistli. Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiixnextih inon temawispololistli sawel owihki tla keh niman motta kinmalwiah akinmeh tlahtlakolehkeh impampa tlatlakayonemiliskwesowalis ipampa se siwatl tlen yi okokoxkatik noso se masewalsiwatl, ihkoni kemin inin tlamochiwalli, ipampa tleka, kanin iwan kemanian motekititiweh yaotlakameh itech se altepetl.
Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekittak kenin tematiltilistli tlen weyi tekiwahkeh okichihkeh, ihkoni kemin Mexikotlalnantekiwa okihtoh, omokitskihkeh itech tlatlamantli tlayehyekolli tlen onka ipampa siwameh innemilis iwan inon otlapalewih kampa nochi otlaneloskia iwan amo omoneltokaskia itlahtoltsin tesistsin Ascencio Rosario iwan ichanehkawan, ihkoni okitsatsakwilihkeh tlahtlakoltsihtsintokalistli kampa amo san yen sekimeh okimpalewiskia iwan totoka omochiwaskia.
Teowihkayoyektlalihkan noihki okiyekttak, ihkwak okalak tlanawatilkan tlen yaotlakatlahtlakoltemowa itech tlahtlakoltsihtsintokalistli ipampa chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli amo otlapalewih kampa amo okiwelkak tlanawatilli tlen kitta kemanian pohpoliwiskeh yaotlakapowihkayohtin. Tlakapowihkayoyekmalwihkan oh sehpa okihtoh, nochi inonkeh teowihkayotlahtolli ipampa intehtemawispololis tlakapowihkayohtin tlen yaotlakameh okichihkeh impampa altepechanehkeh, moneki motlatsintokaskeh iwan tlahtlakoltemoskeh itech tlanawatilkan tlen altepechanehtlahtlakoltemowa iwan amo itech tlanawatilkan tlen yaotlakatlahtlakoltemowa.
Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, ichanehkawan tesistsin Ernestina miak okintsatsakwilihkeh kampa melahkayopan oyekahxiliskiah melahkayehyekolistli, kemin yehwan masewaltin iwan nawatlahtowanih. Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekittak itech amanepantli amo nawatlahtolkweptok sentlalilisamatl tlen teilwiloyan okahxilih, nion amo omoyekitmatki tla Tekiwahtlakewaltin tlen otematiltiskia, kox okinyekmelawilikeh ichanehkawan tesistsin Ascencio Rosario tlenon okipiaya sentlalilisamatl tlen teilwiloyan okahxilih, nion tlen kwaltis okichiwaskia ipampa tleka okitsakkeh tlahtlakoltsihtsintokalistli Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekitmatki ichanehkawan tesistsin Ascencio Rosario okinchiwaltihkeh iwan okinmawtihkeh ayakmo ma kitemokan melahkayotl nion melahkayehyekolistli.
Moahxitilia tlen achto omoihtoh, tla se kitta nochi tlen otlatsakwilih kampa kwalli iwan niman oomochiwaskia tlahtlakoltsihtsintokalistli iwan, okintlahtlakoltetlaxtlawiltiskiah akihmeh tlahtlakolehkeh, noihki kampa ichanehkawan tesistsin Ernestina Ascencio Rosario oyekkahxiliskia melahkayehyekolistli iwan amo okinchichikoittaskiah, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okittak Mexiko noihki ipan opanok ipowihkayo ipampa imelahkayo.
Ipampa nochi inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, Mexiko impan opanok tlatlakapowihkayo kampa kwalli omochiwaskia nochi tlahtlakoltsihtsointokalistli, ipampa sepanittalistli tlen tlanawatilli iwan itemalwilis melahkayehyekolkan, tlen kisentlaliah itlanawatilkotonwan 8, 24 iwan 25 Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli ihkoni kemin itech tlanawatilkotontli Se ichkayolli Se tlen inon tlanawatilli, noihki kemin tekiyotl tlen machiohtok itech tlanawatilkotontli 7.b tlen Tetlalnantlanawatilli ipampa ipohpoliwilis Siwatlahyowiltilistli (noso Convención de Belém do Pará) iwan intech itlanawatilkontonwan Se, Chikwase iwan Chikweyi Tetlalnantlanawatilli tlen kitta Amo ma kichiwakan sawel chikawak tetlahyowiltilistli iwan tla kichiwah, Tetlahyowiltlaxtlawaltiskeh, ipampa tesistsin Ernestina Ascencio Rosario iwan ipilwan Julio, Francisco, Martha iwan Carmen Inés Ascencio.
c.     Tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl iwan imixkoyankanehnemilis techanehkawan.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan oteilnamikiltih inchanehkawan akinmeh okihyowihkeh sawel temawispololistin impampa tlakapowihkayohtin noihki, kwaltis kihyowiskeh ma kinkokoltilikan intlayehyekol iwan intlaneltokalis, tla keh inon kinkawilis nochi yolkokolistli tlen okihyowihkeh impampa insenyeliswan iwan ipampa nochi inon tekiwatekiyotl tlen amo omochih noso tlen san okipanoltihkeh itech inon tlamochiwalli.
Ipan inin tetlahyowihkayotlahtolli, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlayehyekoh, ichanehkawan tesistsin Ernestina Ascencio Rosario okihyowihkeh miak yolkokolistli iwan tekipacholistli iwan okikokoltihkeh intlayehyekol iwan itlaneltokalis, inon okinkawilih chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli tlen okihyowih innantsin iwan iixpoliwilis, noihki tlakeh amo okintlahtlakoltlaxtlawaltihkeh akinmeh okitetlahyowiltihkeh. Noihki, okimixkomakakeh ika nenekilistli, itemawtilistli iwan teixpantilistli kanin ok sehpa okinchiwiliayah ma kihtokan nochi tlen opanok, inon okachi okintlahyowiltih. Ik inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okisentlalih Mexiko ipan opanok tlakapowihkayotl ipampa teyolikayotl, tlen sentlalihtok itech itlanawatilkoton 5 Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli, ihkonin kemin itech tlanawatilkotontli 1.1 tlen inon Tlanawatilli, impampa ipilwan, tlakameh iwan siwameh, tesistsin Ernestina: Julio, Francisco, Martha iwan Carmen Inés Ascencio
Ipampa teilwilistli ipan itemawispololis tlakapowihkayotl ipampa imixkoyankanehnemilis tlen okihyowihkeh ipilwan tesistsin Ascencio Rosario, Tlakapowihkayoyekmalwihkan okihtoh amo ahsitok okimelahkanextihkeh ihkwak okinkaltsakeh ichanehkawan tesistsin Ascencio Rosario ihkwak oyahkeh Weyi Teopan tlen monotsa Basílica de Guadalupe ipan metstli mayo ipan 2007 xiwitl, san kenin tepankiskeh okimelawakeh. Ik inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan amitlah okihtoh ipan teilwilistli ipampa imawispololis tlakapowihkayotl ipampa imixkoyankanehnemilis ichanehkawan tesistsin Ernestina Ascencio Rosario.
d.    Tlakapowihkayotl kampa kahxiliskeh tematiltilistli
Tlakapowihkayoyekmalwihkan oteilnamikiltih san tlen tetsatsakwilistli yetos ipampa amo ma teahxilikan tematiltilistli moneki kipias miak tlamantli tlen mokitskis ipan tlanawatiltin, nelli monehnekis iwan moxehxelos san kenin tlanawatia itlanawatikoton 13 Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli Ik inon, ihkwak moselia se tematiltilistlahtlanilistli, Mexiko kwalli kiyekittas iwan kiyehyekos kox kwaltis tematiltilistemakas noso amo.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan ok sehpa okihtoh, ihkwak itech se tetlahyowihkayotlahtolli ipampa temawispololistin impan tlakapowihkayohtin iwan tlen kipias tematiltilistli tlen sawel moneki momalwis, Mexiko moneki ok seki tlamantli kichiwas kampa melahkayopan amitlah tetsatsakwilis kampa kahxiliskeh tematiltilistli iwan amo impan yaski tekiwahkeh tlen otlatsintokakeh.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekittak, maski seki tlamantli tlen Tlanawatihkan tlen Chalchiwehkan tlen kitta ma Teahxilikan Tematiltilistli okitlalih ipampa tleka otlamochih, achtopan amo kwalli okinchikawaltih itlahtol, tlanawatilixpantilyotl tlen okiteixpantihkeh ipan 8 tonalli, febrero metstli ipan 2010 xiwitl otlahtoh ipan katlie tlanawatiltin ipan omokitskihtoka iwan okiteixpantih kenin okinmalwisnekiah intlakapowihkayo tesistsin Ernestina iwan ichanehkawan, noihki okimalwihtoka tekiwahkeh tlen omotekitihkeh itech tlahtlakoltsihtsintokalistli, kampa amitlah omochiwaskiah.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiyekittak Mexiko ok se tlamantli okichih ihkwak nanah BJ okitematiltihkeh tlen kwaltis omoixmatiskia tlen teilwiloyan okahxilih. Noihki, Teowihkayoyektlalihkan okihtoh, amameh tlen noihki okintetlahtlanihkeh, kema okipiayah tematiltilistli tlen sawel omonekia momalwis, ik inon okihtoh, Mexiko yompa tlen okichih, tla keh okittak sawel chikawak teowihtilistli tlen ipan otlatsintokahtoka iwan miak ipan omonekia tekiwahkeh omotekitiskiah.
Ik inon, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanki okisentlalih amo okipiaya nochi tlen omonehnekia kampa kihtos Mexikootemawispoloh tlakapowihkayotl kampa kahxiliskeh tematiltilistli inon tlen kimalwia Amerikahtlanawatilli Tlatlakapowihkayomalwilistli kimalwia, itech itlanawatilkoton 13, kampa okihyowiltiskia nanah B.J.
V.    Teowihkayoyektlalilistli
Tlakapowihkayoyekmalwihkan itech Amerikahtlalnantin okihtoh, Itlahtlakoltlaxtlawaltilisamaw kichihtok kemin se teowihkayoyektlalilistli. Noihki, otlanawatih ma mochiwakan ininkeh sentetl teowihkayoyektlalilistli:
A)    Itekiw tlatsintokas: Mexiko kiyekanas se se nowiampan iwan melahka yektlahtlakoltsintokalistli, ipan keski tonalli tlen amo sawel wehkawaskeh, ipampa chikawak siwakihkitskilistli tlen amo ipakilis tlen kichihtok weyi tepihpinatilistli, tetlahyowiltilistli iwan ixpoliwilistli tlen okihyowih tesistsin Ernestina Ascencio Rosario, kampa moixmatiskeh, tlahtlakoltemoskeh iwan kintlahtlakoltetlaxtlawaltiskeh akinmeh tlahtlakoleh akinmeh okichihkeh iwan akinmeh otlanawatihkeh. Inon tlahtlakoltsihtsintokalistli kiwelkakis melahkatlatomachiwalli ipampa kenin yetos yektlahtlakoltsihtsintokalistli, ma kichiwakan ika yekittalistli tlen kimachtopantlalia masewalaltepemeh iwan tlen kimachtopantlalia siwameh iwan amo ipan ma mokitskikan chihchikoittalisyehyekolli. Noihki, tla kimpewaltiskeh yankwikeh tlahtlakoltlatemolistin ipampa inin tlamochiwalli, imixpan tlen kwaltis yetoskeh tlahtlakolehkehkeh tlen kateh noso oyetoka yaotlakatekipanowani, tekiwahkeh tlen kiwikaskeh tlahtlakoltsintsintokalistli, kittaskeh ma kintitlanikan inawak tlanawatilkan tlen altepechanehtlahtlakoltemowa iwan amo inawak tlanawatilkan tlen yaotlakatlahtlakoltemowa.
B)    Tlayektlalilischiwalli: Mexiko ma kitemaka tepahtilistli, ma kintlayehyekolpahtilikan Francisco, Martha, iwan Carmen Inés Ascencio. Tlen tlapahtilistli kinmakaskeh amo itlah kitlaxtlawaskeh, kiachtopantlaliskeh, amo ma kiixkomaka intoltekayo iwanyetos ika inmaasewaltlahtol, iwan melahkayopan kimpahtiskeh intech tlapahtiloyan tlen inmapan tlatlamantli tepahtia.
C)    Kwalli teowihkayoyektlalilistli: Mexiko kipia tlen kichiwas a) kiteixpantis iwan kitlahtolxixinis Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl iwan itlakixtiltlahtol Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl tlen tekiwa okitemakak ika kastiyatlahtolli iwan ika nawatlahtolli, itech Itlahtolxihxinilamaw Tlalnannawatilkayotl (noso Diario Oficial de la Federación) iwan Itlahtolxixinilamaw Chalchiwehkan tlalli (tlen monotsa Gaceta Oficial de Veracruz); b) kiteixpantis ansitok Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl itech inmekatsawal Mexikowihkayopohpolohkan (Poder Judicial de la Federación), Chalchiwehkanowihkayopohpolohkan (Poder Judicial Veracruzano), Tlalnannawatilkayotl (noso Gobierno Federal) iwan Tlalnankotonnawatilkayotl tlen Chalchiwehkan tlalli (noso Gobierno del Estado de Veracruz); c) ma kixixini Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl itech inmekatsawal inonkeh tlanawatihkan tlen achto omoihtohkeh, ika kastiyatlahtolli noihki ika nawatlahtolli; d) ma kichiwa se weyi teixpantilistli kanin ma kimokwiti tetlalnantin itlahtlakol, imixpan tokniwan tlen okintlayowiltihkeh iwan intlapalewihkeh, ma kiyekanakan tlen wehweyi tekiwahkeh in tlalnankotonantli Chalchiwehkan iwan Mexikotlalnantli iwan, e) ma kinmakakan tominmachtilpalewili itech tlamachtiloyan in Mexikotlalnantli/ noso kwaltilistli ma kinpalewikan inkonewan in Julio, Francisco, Martha, iwan Carmen Inés Ascencio.
D)    Tekiwayekmalwilistli kampa ayakmo tlahtlakolchiwaskeh: Mexiko moneki a) kichiwas tlamachtilistli iwan momachtiskeh tekiwatekipanohkeh, amo ma kipanowi se xiwitl; b) kichikawaltis Tlapahtiloyan kanin onka miak tepahtilistli iwan itlah ok seki (CESSA) itech altepetl Soledad Atsompa; c) kimoaxkatis yekchiwalyonawatilli tlen onka itech Tlalnankotonalli Chalchiwehkan noso kiteixpantiskeh se yekchiwalyonawatilli tlenkipias kwalli tlachiwalli ipampa tepahtilistli iwan ma yekahxilikan melahkayehyekolistli masewalsiwameh tlen kihyowia kwesowalistli tlen okachi mochiwa ipampa siwanemilistli d) ma kichiwa se kwalli tlachialistli ipampa tlen monehneki kichiwas kampa popoliwis tetsatsakwilistli ipampa tepahtilistli iwan se kwalli melahkanyehyekolistli impampa masewaltin iwan masewalaltepemeh itech Chalchiwehkan tlalli, tla keh amo kastiyatlahtowah; e) kichiwaskeh se Mexikotlalnanmachiotilistli impampa Masewaltlahtolkwepanih tlen kwaltis kittaskeh tepahtillolkanolocholli iwan melahkayehyekolkanolocholli , iwan f) kittaskeh melahkayopan Altepetlantlapahtiloyan Río Blanco iwan Weyi Teilwiloyan tlen Chalchiwehkan tlalli kipiaskeh akinmeh tepalewiskeh kemin masewaltlahtolkwepanih.
E)    Tetlaxtlawilli ipampa tlahtlakolyektlalilistli: Mexiko kitlaxtlawas tlen achi otlanawatihkeh itech Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl ipampa tlen ipati nochi tlen omonehnek itech inin teowihtilistsintokalistli ipampa itlah tlen okiihtlakohkeh noso tlen otlakokoltihkeh.
F)    Mexiko kipia tleka kitlaxtlawas tlen achi otlanawatihkeh ipampa tlen ipati nochi tlen omonehnek itech inin teowihtilistsintokalistli.
Noihki, Tlakapowihkayoyekmalwihkan otlanawatih, Mexiko ahsitok ma kikwepili, Tominpalewilistli kampa akinmeh itlah okihyowihkeh, Kipiaskeh Tepantlahtoanih tlen powi Tlakapowihkayoyekmalwihkan (tlen monotsa Fondo de Asistencia Legal de Víctimas de la Corte) tlen achi tomin omonehnek itech nochi inin tetlahyowihkayotlahtolli. Tlahtlakolahxiliani Rodrigo Mudrovitsch otematiltih tlamantli otlayehyekoh ipampa Otlahtlakolahxilih iwan Tlahtlakolahxiliani Patricia Pérez Goldberg otematiltih yeh Otlahtlakolahxilih tlen san seki omopatlak ipampa kenin otlahtlakolahxilihkeh iwampowan.
Tlakapowihkayoyekmalwihkan itekiw kiyekittas melahkayopan ahsitok ma mochiwa Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl, ihkoni itekiw iwan kampa mochiwas tlen tlanawatia Amerikahtlanawatilli impampa Tlatlakapowihkayomalwilistli (Convención Americana sobre Derechos Humanos), iwan kitlamiltis tetlahyowihkayotlahtolli ihkwak Mexiko kwalli kichiwas nochi tlen machiohtok itech Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl.
Ahsitok Tlahtlakoltlaxtlawaltilisamatl kwaltis mottas itech inin mekatsawalli:
https://jurisprudencia.corteidh.or.cr/es/vid/1098746473
SEGUNDO. El Resumen contenido en el presente Acuerdo respecto de la sentencia emitida el 30 de septiembre de 2025 por la Corte Interamericana de Derechos Humanos en el caso "Ascencio Rosario y otros vs. México", podrá ser consultado en la página institucional de la Corte Interamericana de Derechos Humanos mediante el siguiente enlace electrónico: https://jurisprudencia.corteidh.or.cr/es/vid/1098746473.
TERCERO. Se instruye a la Unidad para la Defensa de los Derechos Humanos adscrita a la Subsecretaría de Derechos Humanos, Población y Migración a informar a la Secretaría de Relaciones Exteriores sobre la presente publicación, para los efectos conducentes.
TRANSITORIO
ÚNICO. El presente Acuerdo entrará en vigor el día de su publicación en el Diario Oficial de la Federación.
Dado en la Ciudad de México, a 24 de junio de 2026.- El Subsecretario de Derechos Humanos, Población y Migración, Félix Arturo Medina Padilla.- Rúbrica.
 
1     * Integrada por la siguiente composición: Nancy Hernández López, Presidenta; Rodrigo Mudrovitsch, Vicepresidente; Ricardo C. Pérez Manrique, Juez; Verónica Gómez, Jueza; Patricia Pérez Goldberg, Jueza; y Diego Moreno Rodríguez, Juez. Presentes, además, Pablo Saavedra Alessandri, Secretario, y Gabriela Pacheco Arias, Secretaria Adjunta. El Juez Alberto Borea Odría presentó excusa para participar en la tramitación del presente caso. Dicha excusa fue aceptada por la Presidencia de la Corte, de conformidad con lo dispuesto en los artículos 19.1 y 19.2 del Reglamento de la Corte.
2     * Akinmeh kateh iwan kenin motekpanah: Nancy Hernández López, Tlayekanki; Rodrigo Mudrovitsch, Tlakpayekanki; Ricardo C. Pérez Manrique, Tlahtlakolahxiliani; Verónica Gómez, Tlahtlakolahxiliani Patricia Pérez Goldberg, Tlahtlakolahxiliani; iwan Diego Moreno Rodríguez, Tlahtlakolahxiliani. Imixkoyanka, noihki, Pablo Saavedra Alessandri, Ixtlamatlahkwilowani, iwan Gabriela Pacheco Arias, Tlakewaltlahkwilowani. Tlahtlakolahxiliani Alberto Borea Odría oteyolopachoh amo okwaltiskia tlapalewis itech inin tlahtlakoltemolistli iwan Tlayekanki itech Tlakapowihkayoyekmalwihkan okiselilih amo ma tlapalewi, san kenin machiohtok intech itlanawatilkontonwan 19.1 iwan 19.2 tlen Tlakapowihkayoyekmalwihkan Itlanawatilamaw kanin machiohtok tlen itekiw iwan kenin tekipanos.
3     Yi okokoxkatihkeh literalmente se refiere a que están enfermas; pero, en el contexto, alude a que ya son mayores.